Ҳаётида турли неъматлар мавжуд. Егулик-ичгулик, кийим-кечак, сув, электр энергияси, вақт, мол-мулк ва бошқа имкониятлар — буларнинг барчаси инсонга берилган улуғ неъматлардир. Неъматнинг қадрига етиш, ундан оқилона ва ўринли фойдаланиш эса ҳар бир инсоннинг маънавий бурчидир. Айниқса, исрофдан сақланиш, бор нарсани қадрлаш ва тежамкор бўлиш оила фаровонлиги ҳамда жамият тараққиёти учун муҳим аҳамиятга эга.
Исроф — берилган неъматни меъёрсиз, беҳуда ва мақсадсиз сарфлашдир. Инсон баъзан ўзининг қўлидаги имкониятларнинг қадрига етмай, ортиқча харажатларга берилиб кетиши мумкин. Бундай ҳолат аста-секин одатга айланса, нафақат оиланинг иқтисодий аҳволига, балки инсоннинг маънавий дунёсига ҳам салбий таъсир кўрсатади.
Халқимиз азалдан тежамкорликни, нонни увол қилмасликни, сувни қадрлашни, дастурхондаги неъматларни эъзозлашни яхши фазилат деб билган. «Ноннинг ушоғи ҳам нон», «Тежаган — тўйган» каби ҳикматли сўзлар халқимизнинг неъматга бўлган ҳурматини ифодалайди. Зеро, инсон қўлида бор нарсани қадрласа, унинг ҳаётида барака ва хотиржамлик кўпаяди.
Айниқса, нон ва озиқ-овқатни исроф қилишга алоҳида эътибор қаратиш лозим. Дастурхонга ортиқча таом тортиб, унинг қолиб кетишига йўл қўйиш, еб бўлмайдиган миқдорда овқат тайёрлаш, нонни қадрламаслик — буларнинг барчаси исрофга олиб келади. Дунёда қанчадан-қанча инсонлар бир бурда нонга муҳтож бўлиб турган бир пайтда, қўлимиздаги ризқни қадрлаш ва уни увол қилмаслик ҳар биримизнинг инсоний бурчимиздир.
Оилада исрофнинг олдини олиш биринчи навбатда ота-онадан бошланади. Фарзандлар катталарнинг хатти-ҳаракатларига қараб тарбия оладилар. Агар ота-она дастурхондаги нонни қадрласа, овқатни исроф қилмаса, сув ва электр энергиясидан тежамкорлик билан фойдаланса, фарзандлар ҳам шу одатни ўрганади. Шунинг учун исрофсиз ҳаёт тарзини шакллантиришда оиланинг ўрни беқиёс.
Бугунги кунда айрим тўй ва маросимларда ҳам ортиқча исрофгарчилик ҳолатларига дуч келиш мумкин. Инсонлар баъзан ўз имкониятидан ортиқча харажат қилиб, элдан қолмаслик ёки бошқалардан кам бўлмаслик учун катта қарзларга кириб кетишади. Аслида эса тўйнинг чиройи ортиқча дабдабада эмас, балки унинг файзи, дуоси, меҳр-оқибати ва самимиятидадир.
Тўй ва маросимларни меъёрда, имкониятга қараб ўтказиш оилага оғирлик тушишининг олдини олади. Бир кунлик ҳашамат учун йиллаб қарз тўлаш ўрнига, келажакни ўйлаб иш тутиш оқилона қарор ҳисобланади. Зеро, инсоннинг қадри сарфлаган маблағи билан эмас, унинг яхши хулқи, меҳр-оқибати ва эзгу ишлари билан белгиланади.
Исроф фақат пул ёки озиқ-овқат билан боғлиқ эмас. Вақтни беҳуда ўтказиш ҳам катта исрофдир. Инсон ҳаётидаги ҳар бир дақиқа қадрли. Бугунги кунни беҳуда ишлар билан ўтказиб, фойдали имкониятларни бой бериш ҳам кейинчалик афсусга сабаб бўлиши мумкин. Шунинг учун вақтдан унумли фойдаланиш, илм ўрганиш, меҳнат қилиш, оилага ва яқинларга вақт ажратиш ҳам инсоннинг масъулиятидир.
Сув ҳам бебаҳо неъматлардан биридир. Кундалик ҳаётимизда сувдан жуда кўп фойдаланамиз. Аммо унинг қадрини баъзан сезмаймиз. Кранни очиқ қолдириш, сувни беҳуда оқизиш, эҳтиёждан ортиқча сарфлаш — исрофнинг бир кўринишидир. Сувни тежаш нафақат ўзимиз учун, балки келажак авлод учун ҳам зарур.
Электр энергиясидан тежамкорлик билан фойдаланиш ҳам муҳим. Кераксиз пайтда чироқларни ёқиб қўйиш, ишлатилмаётган электр жиҳозларини бекорга ишлатиш ортиқча сарф-харажатга олиб келади. Оддийгина бир одат — кераксиз чироқни ўчириш ёки электр қурилмасини вақтида ажратиш-оила бюджетига ҳам фойда келтиради.
Кийим-кечак ва бошқа буюмларни харид қилишда ҳам меъёрни билиш керак. Фақат модага эргашиш ёки бошқаларда бор нарса бизда ҳам бўлиши керак деган фикр билан кераксиз харидларни амалга ошириш инсонни ортиқча харажатга олиб келади. Ҳар бир хариддан олдин «Бу нарса менга ҳақиқатдан ҳам керакми?» деган саволни ўзимизга беришимиз мақсадга мувофиқ.
Тежамкорлик — хасислик дегани эмас. Тежамкор инсон бор имкониятини оқилона ишлатади, керакли жойда сарфлайди ва ортиқча харажатдан ўзини тияди. Хасислик эса зарур нарсани ҳам раво кўрмасликдир. Шунинг учун тежамкорлик билан хасисликнинг фарқини англаш муҳим. Инсон ўзига ва оиласига керакли нарсаларни олиши, бироқ ортиқча ва беҳуда сарфдан сақланиши керак.
Исрофнинг олдини олишда жамиятнинг ҳам ўрни катта. Агар атрофимиздаги инсонлар тежамкорликни одат қилса, бу яхши анъанага айланади. Айниқса, ёшларга исрофнинг зарарини тушунтириш, уларни меҳнатсеварлик, тежамкорлик, қаноат ва шукр каби фазилатларга ўргатиш келажак учун муҳим тарбиядир.
Инсонда қаноат ва шукр туйғуси кучли бўлса, у қўлидаги неъматнинг қадрига етади. Қаноат — инсонни ортиқча ҳирсдан сақлайди. Шукр эса бор нарсанинг қадрини англашга ўргатади. Шунинг учун исрофга қарши курашиш аввало инсоннинг ўз қалбидан, ўз оиласидан бошланиши керак.
Бугун ҳар биримиз кичик бир ишдан бошлашимиз мумкин: нонни увол қилмаслик, овқатни меъёрида тайёрлаш, сувни беҳуда оқизмаслик, электрни тежаш, кераксиз нарсаларга пул сарфламаслик, вақтни қадрлаш ва фарзандларимизга ҳам шу одатларни ўргатиш.
Зеро, катта ўзгаришлар доимо кичик одатлардан бошланади. Бир оила исрофдан сақланса, кейин яна бир оила унга эргашади. Шу тариқа тежамкорлик ва неъматни қадрлаш маданияти жамиятда кенг қарор топади.
Исроф — инсонга берилган неъматларни қадрламасликдир. Исрофнинг олдини олиш эса нафақат оила бюджетига, балки инсоннинг маънавий камолотига ҳам ижобий таъсир қилади. Ҳар бир неъматнинг қадрига етиб, ундан оқилона фойдаланиш, борини асраш ва увол қилмаслик барчамизнинг бурчимиздир.
Келинг, хонадонларимизда исрофга эмас, баракага йўл очайлик. Дастурхонимиздаги нонни, сувни, вақтни, меҳнатни ва бизга берилган ҳар бир имкониятни қадрлайлик. Фарзандларимизга ҳам «кўпга эришиш» эмас, «борини қадрлаш ва тўғри сарфлаш» бахт ва фаровонликнинг муҳим сабабларидан бири эканини ўргатайлик.
Неъмат қадрланган хонадонда барака кўпаяди, исрофдан сақланган оилада файз ва хотиржамлик қарор топади.
Матчонова Зарафшон
Хива шаҳар “Гулистон” маҳалла отинойиси