Фарзанд тарбиясида ота-онанинг масъулияти

— Ислом динида фарзанд тарбиясига қандай қаралади? Бу борада асосий масъулият кимнинг зиммасида?

— Ислом динида фарзанд Аллоҳ таолонинг инсонга берган буюк неъмати ва айни вақтда катта омонатидир. Ота-она фарзандининг нафақат моддий эҳтиёжларини таъминлаши, балки унинг одоби, ахлоқи, маънавияти, билими ва келажакда жамиятга фойдали инсон бўлиб вояга етиши учун ҳам масъулдир.

Қуръони каримда: «Эй иймон келтирганлар! Ўзларингизни ва аҳлингизни дўзахдан сақланглар», деб марҳамат қилинган. Бу оят оила бошлиғи ва ота-онанинг ўз аҳли, хусусан фарзандлари олдидаги масъулияти нақадар катта эканини кўрсатади.

Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам ҳар бир инсон ўз қарамоғидаги кишилар учун масъул эканини таъкидлаганлар. Демак, фарзанд тарбиясини фақат онанинг ёки фақат отанинг вазифаси деб қараш тўғри эмас. Бу — ота ва онанинг умумий масъулияти.

— Айрим ҳолларда «Боланинг тарбияси билан она шуғулланиши керак, мен эса оилани таъминлаш учун ишлашим керак», деган тушунча учрайди. Бу қанчалик тўғри?

— Оилани моддий таъминлаш, албатта, эркак кишининг зиммасидаги муҳим вазифалардан биридир. Эр киши оила бошлиғи сифатида хотини ва фарзандларининг озиқ-овқати, кийим-кечаги, турар жойи, даволаниши ва зарур эҳтиёжларини таъминлаши лозим.

Лекин бу ҳолат эркак кишини фарзанд тарбиясидаги масъулиятдан озод қилмайди.

«Мен пул топаман, қолган ишлар билан аёлим шуғулланади», деб фарзанднинг тарбиясига умуман аралашмаслик — тўғри ёндашув эмас. Чунки болага отанинг ҳам таъсири жуда катта. Ота фарзандига насиҳати, шахсий намунаси, муомаласи, одоби ва эътибори билан тарбия беради.

Бола отасининг қандай гапиришини, онасига қандай муомала қилишини, катталарни қандай ҳурмат қилишини кузатиб улғаяди. Шу маънода отанинг ўзи ҳам фарзанди учун тарбия мактабидир.

— Унда онанинг фарзанд тарбиясидаги ўрни қандай?

— Она фарзанд тарбиясида жуда муҳим ўрин тутади. Она фарзандини қорнида кўтариб юради, дунёга келтиради, эмизади, парвариш қилади. Айниқса боланинг илк йилларида унинг деярли барча эҳтиёжлари она билан боғлиқ бўлади.

Шу сабабли онанинг фарзанд тарбиясидаги ўрни алоҳида ва беқиёсдир.

Боланинг биринчи устози — онаси, биринчи тарбиячиси ҳам онасидир. У болага биринчи сўзларни, муомалани, одобни, меҳрни ўргатади. Боланинг қалбидаги илк тушунчалар, яхши-ёмонни ажратиш, катталарга ҳурмат, кичикларга меҳр каби фазилатларни шакллантиришда онанинг таъсири катта.

Шунинг учун она фарзанд тарбиясига жиддий эътибор бериши, унинг кимлар билан дўстлашаётгани, нималарга қизиқиши, қандай китоб ўқиётгани, интернет ва ижтимоий тармоқлардан қандай фойдаланаётганига бефарқ бўлмаслиги керак.

— Демак, она кўпроқ тарбия билан, ота эса кўпроқ моддий таъминот билан шуғулланади, деган хулоса қилиш мумкинми?

— Буни қатъий чегара билан ажратиб қўйиш тўғри эмас. Ҳа, оилани моддий таъминлаш эркакнинг зиммасидаги асосий вазифалардан. Фарзанднинг кундалик парвариши ва тарбиясида эса онанинг иштироки кўпроқ бўлиши табиий.

Аммо бу «ота тарбиядан четда қолади», дегани эмас.

Ота ҳам тарбиячи. Фақат унинг тарбиядаги усули ва вазифалари ўзига хос бўлади. Масалан, фарзандга масъулиятни, интизомни, жасоратни, меҳнатсеварликни, ҳалолликни ўргатишда отанинг шахсий намунаси катта аҳамиятга эга.

Шунинг учун энг тўғри йўл — ота ва она ўз вазифаларини ўзаро келишган ҳолда бажаришидир.

— Отанинг фарзанд тарбиясидаги амалий вазифалари нималардан иборат?

— Аввало, ота фарзандига яхши намуна бўлиши керак. Чунки бола кўпинча насиҳатдан кўра намунага тезроқ эргашади.

Ота намозга эътиборли бўлса, фарзанди ҳам буни кўриб ўрганади. Ота ҳалол меҳнат қилса, фарзанд меҳнатнинг қадрини англайди. Ота онасини ҳурмат қилса, фарзанд ҳам аёл кишини ҳурмат қилишни ўрганади.

Шунингдек, ота фарзанди билан суҳбатлашиши, унинг муаммоларини эшитиши, қизиқишларини билиши керак. «Мен иш билан бандман», деб фарзанднинг саволларига доимо бефарқ қараш кейинчалик ота-бола ўртасидаги яқинликнинг сусайишига олиб келиши мумкин.

Айниқса, фарзанд ўсмирлик даврига етганда отанинг суҳбати ва эътибори янада муҳим аҳамият касб этади.

— Бугунги кунда болалар интернет ва ижтимоий тармоқлардан жуда кўп фойдаланмоқда. Бу масалада ота-онанинг масъулияти қандай?

— Бу жуда муҳим масала. Илгари боланинг муҳити асосан кўча, мактаб ва уй билан чекланган бўлса, бугун унинг қўлида бутун дунёга олиб чиқадиган телефон бор.

Шунинг учун ота-она фарзандининг интернетдан қандай фойдаланаётганига эътибор бериши керак. Қандай видеоларни кўряпти, кимлар билан мулоқот қиляпти, нималарга қизиқяпти — буларни назорат қилиш зарур.

Лекин назорат дегани фақат телефонни олиб қўйиш эмас. Энг аввало, фарзандга нима яхши, нима зарарли эканини тушунтириш керак.

Бола ота-онаси билан очиқ суҳбатлаша оладиган муҳитда тарбия топса, кўп муаммоларнинг олди олинади.

— Ота-она фарзандини тарбиялашда нималарга эътибор бериши керак?

— Биринчи навбатда, фарзандга меҳр бериш керак. Лекин меҳр дегани боланинг ҳар бир хоҳишини бажариш эмас.

Баъзан ота-оналар «фарзандим қийналмасин», деб унинг барча истагини бажаради. Натижада бола меҳнатнинг қадрини, сабр қилишни, қаноатни билмай улғайиши мумкин.

Шунинг учун тарбияда меҳр билан талабчанлик, юмшоқлик билан интизом бирга бўлиши керак.

Болага ёлғон гапирмаслик, бировнинг ҳаққига хиёнат қилмаслик, катталарни ҳурмат қилиш, кичикларга меҳр кўрсатиш, ҳалол меҳнат қилиш, вақтидан унумли фойдаланиш каби фазилатлар кичиклигидан сингдирилиши зарур.

— Фарзанд тарбиясида ота-онанинг бир-бирига бўлган муносабати ҳам таъсир қиладими?

— Албатта, жуда катта таъсир қилади.

Бола уйдаги муҳитни тез ҳис қилади. Агар ота онасига ҳурмат билан муомала қилса, она ҳам отани қадрласа, фарзанд оилада меҳр-оқибат ва ҳурматни кўриб улғаяди.

Аксинча, доимий жанжал, ҳақорат, бақир-чақир ва бир-бирини камситиш муҳитида ўсган боланинг руҳиятига бу ҳолат салбий таъсир қилиши мумкин.

Шунинг учун фарзанд тарбиясининг энг самарали усулларидан бири — ота-онанинг ўзлари яхши намуна бўлишидир.

— Оила бошлиғи сифатида эркакнинг масъулияти нимада?

— Эркак киши оила бошлиғи экан, бу аввало имтиёз эмас, балки масъулиятдир.

У оиласининг моддий таъминоти, хавфсизлиги, маънавий муҳити ва фарзандларининг тарбиясига бефарқ бўлмаслиги керак.

Хотини ва фарзандларини ҳалол ризқ билан таъминлаш, уларга яхши муомала қилиш, фарзандларининг таълими ва тарбиясига эътибор бериш — оила бошлиғининг муҳим вазифаларидандир.

Агар эркак оиласини таъминлашга қурби етаётган бўлса, бу билан «менинг вазифам тугади», деб қолмаслиги керак. Аксинча, моддий таъминот билан бирга маънавий раҳбарлик ва тарбияда ҳам фаол иштирок этиши лозим.

Шулардан хулоса қилсак фарзандни Аллоҳ таолонинг берган омонати деб билиш керак.

Унинг қорнини тўйдириш, кийдириш, ўқитишнинг ўзи етарли эмас. Унинг қалбига ҳам эътибор бериш керак.

Фарзандимиз ким билан дўстлашяпти? Нимани ўрганяпти? Нимани томоша қиляпти? Нима ҳақида ўйлаяпти? Келажакда қандай инсон бўлишни истаяпти? — мана шу саволлар ҳар бир ота-онани қизиқтириши лозим.

Ота — оилани моддий жиҳатдан таъминлаш, ҳимоя қилиш ва тарбияда раҳбарлик қилиш масъулиятини адо этсин. Она — фарзанднинг кундалик тарбияси, парвариши ва маънавий камолотига алоҳида эътибор берсин. Аммо бу вазифалар бир-биридан узилган ҳолда эмас, ҳамкорликда амалга оширилсин.

Энг муҳими, фарзанд тарбиясини бошқа бировга юклаб қўймаслик керак. Бола учун энг яқин инсонлар — унинг ота-онасидир.

Агар оилада ўзаро ҳурмат, меҳр-оқибат, масъулият ва келишув бўлса, иншааллоҳ, фарзанд ҳам ана шу муҳитдан яхши хислатларни ўрганиб вояга етади.

Шунинг учун ҳар бир ота-она ўзидан: «Мен фарзандимнинг яхши инсон бўлиб улғайиши учун бугун нима қиляпман?» деб сўраб туриши керак.

Чунки фарзанд тарбияси — бир кунлик ёки бир йиллик вазифа эмас. Бу бутун бир умр давом этадиган масъулиятдир.

 

Р.Отажонов Янгиариқ тумани “Хожи бобо” масжиди имом-ноиби

Leave a Reply

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *