Ислом тарихида ақидавий фикрнинг шаклланишида алоҳида ўрин тутган алломалардан бири — Имом Абу Мансур ал-Мотуридий (ҳ. 250–333 / м. 873–944) ҳисобланади. Унинг ҳаёти ва илмий мероси мусулмон ақийдаси, хусусан, аҳли сунна вал жамоа таълимоти тарихида юксак аҳамиятга эгадир. Мотуридийлик мактаби Ислом уламолари орасида эътироф этилган ва Ҳанафий мазҳаби асосида шаклланган икки асосий сунний ақидавий мактабдан бири ҳисобланади. Ушбу мақолада Имом Мотуридийнинг ҳаёти, илмий муҳити, асосий асарлари ва ақидавий қарашлари таҳлил қилинади.
- Имом Мотуридийнинг ҳаёти ва илмий муҳити
Имом Абу Мансур ал-Мотуридий Самарқанд вилоятидаги Матурид қишлоғида таваллуд топган. Бу ҳудуд ўша даврда Мовароуннаҳрнинг илм-маърифат маркази бўлиб, кўплаб мутафаккирлар ва уламолар етишиб чиққан. Имом Мотуридий ўз вақтидаги етук муҳаддис, фақиҳ ва мутакаллимлардан таълим олган. Унинг устозлари қаторида Абу Наср Аҳмад ибн Аббос, Абу Бакр ал-Жузжоний ва бошқалар қайд этилади. Имом Абу Ҳанифа ва унинг шогирдлари томонидан асос солинган раъй ва ақлга таянадиган исломий мантиқ мактабининг давомчиси сифатида у мустақил фикр ва ижод билан танилган.
- Имом Мотуридийнинг асосий асарлари
Имом Мотуридий ўз фикрий меросини ёзма равишда тарғиб этган мутафаккир сифатида қуйидаги асосий асарларни қолдирган:
2.1. “Китоб ат-Тавҳид”
Бу асар Имом Мотуридийнинг энг машҳур ва муҳим илмий меросидир. Унда у илоҳий зот ва сифатлар, тақдир, ихтиёр, имон ва куфр каби ақидавий масалаларни мукаммал тарзда ёритади. Асарда калом ва мантиқ услуби асосида турли мазҳаб ва гуруҳлар нуқтаи назарлари таҳлил этилади.
2.2. “Таъвилот аҳл ас-сунна”
Бу Қуръон тафсири мотуридийлик мактабига хос мантиқ ва ақида асосида ёзилган. Асарда оятлар замиридаги маъноларга ақл ва нақл уйғунлиги асосида ёндашилади. Бу тафсир фақат мазмуний эмас, балки ақидавий жиҳатдан ҳам юксак илмий қийматга эга.
- Мотуридийлик таълимотининг асосий принциплари
Имом Мотуридий Ислом ақийдасида ақлнинг ўрнини юқори баҳолаган. Унинг таълимотида ақл ва нақл ўртасидаги уйғунлик, инсон масъулияти ва Аллоҳнинг одиллиги каби масалалар муҳим ўрин тутади.
3.1.Ақл ва нақл уйғунлиги
Мотуридийга кўра, ақл Аллоҳ таоло томонидан инсонга берилган улуғ неъмат бўлиб, уни тўғри фойдаланиш орқали ҳақиқатни англаш мумкин. У мутлақ ақлпарстликка қарши чиққан ҳолда, ақл ва ваҳийни уйғун тарзда тушунтиришга ҳаракат қилган.
3.2. Аллоҳнинг сифатлари
Имом Мотуридий Аллоҳнинг зоти ва сифатларини ажратмасдан қабул қилади. Унинг таълимотига кўра, Аллоҳнинг сифатлари зотидан ажралмас, лекин махлуқотга ўхшаш эмас.
3.3. Инсон иродаси ва тақдир
Мотуридий “касб” назариясини такомиллаштирган. Унинг фикрига кўра, инсон ўз ихтиёри билан амал қилади, лекин Аллоҳ ҳар бир нарсанинг Холиқи ҳисобланади. Бу ёндашув инсоннинг жавобгарлигини таъкидлайди.
3.4. Имон ва амал муносабати
Мотуридийга кўра, имон қалбдаги тасдиқ ва тилдаги иқрордир. Амаллар имоннинг камолини кўрсатса-да, унинг аслига таъсир қилмайди. Шу боис, фосиқ мўминни кофир деб бўлмайди.
- Мотуридийликнинг тарқалиши ва таъсири
Мотуридийлик таълимоти асосан Ҳанафий мазҳаби тарқалган ҳудудларда кенг тарқалган. Хусусан, Мовароуннаҳр, Хуросон, Туркия, Ҳиндистон ва Фарғона водийсида бу мактабнинг таъсири катта бўлган. Замонавий исломий фикр ва академик тадқиқотларда ҳам мотуридийлик муҳим манба сифатида ўрганилади. Имом Мотуридийнинг илмий мероси ислом ақидасида мувозанатли ва ақлий ёндашувни сақлашда ҳал қилувчи ўрин тутади.
Хулоса: Имом Абу Мансур ал-Мотуридий — ислом ақидасидаги мутавозин, илмга таянадиган ва ақл-нақл уйғунлигига асосланган таълимот соҳиби бўлиб, унинг мероси нафақат тарихий, балки ҳозирги замон учун ҳам улкан аҳамият касб этади. Унинг асарлари ва ақидавий қарашлари орқали сунний исломдаги эътиқодий барқарорлик таъминланган. Ҳозирги глобал ва плюралистик даврда мотуридийлик мактаби инсон ақли, эрки ва дин ўртасидаги муносабатни тушунишда муҳим аҳамият касб этади.
Хайрулла домла Аҳмедов
Хоразм вилояти Шовот тумани бош имом-хатиби