Ўзбек халқи азалдан меҳмондўст, бағрикенг ва шукроналик билан яшайдиган эл сифатида танилади. Миллий қадриятларимиз орасида тўй ва маросимлар алоҳида ўрин тутади. Тўй — бу икки ёшнинг қувончи, икки оиланинг яқинлашуви, яқинлар ва қўшнилар учун хурсандчилик байрами ҳисобланади. Аммо кейинги йилларда тўй ва маракаларда ортиқча дабдаба, исроф ва керагидан зиёд сарф-харажатлар қилиш ҳолатлари кенг тарқалмоқда. Бу ҳолат нафақат оилаларнинг иқтисодий аҳволига, балки жамиятнинг маънавий муҳитига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Шу сабабли, тўй ва маракаларда исрофни олдини олиш, камтарлик ва баракани устувор қадрият сифатида қарор топтириш бугунги кунда долзарб аҳамият касб этмоқда.
“Исроф” сўзи араб тилидан олинган бўлиб, “чегарадан чиқиш”, “ортиқча сарф қилиш” маъносини англатади. Диний манбаларда исроф қилиш қаттиқ қораланган. Қуръони Каримда Аллоҳ таоло шундай дейди: “Енглар, ичкилар, лекин исроф қилманглар, Аллоҳ исроф қилувчиларни ёқтирмайди” (Аъроф сураси, 31-оят). Бу оятдан кўриниб турибдики, инсонга неъмат берилган, лекин у неъматдан тўғри фойдаланиш талаб қилинади. Исрофнинг оқибати — иқтисодий қийинчилик, маънавий заифлик ва жамиятда нотинчликдир. Ҳозирги кунда кўплаб тўй ва маросимлар “қимматбаҳо бўлиши шарт” деган тушунча билан ўтказилади. Бу эса одамларни бир-бири билан рақобатлашишга, баъзан қарзга ботишга олиб келади. Ортиқча исрофдан наф чиқмайди — аксинча, у тўйнинг баракасини камайтиради.
Исрофнинг пайдо бўлишига бир нечта омиллар сабаб бўлади: Жамиятдаги «қолипли фикрлаш». “Бошқалар шундай қиляпти, биз ҳам шундай қилишимиз керак” деган фикр кўпчиликни исрофга етаклайди. Оммавий ахборот воситалари таъсири. Телевидение ва ижтимоий тармоқларда катта дабдабали тўйлар кўрсатилиши орқали одамларда сунъий эҳтиёж пайдо бўлади. Маънавий тарбиянинг етарли эмаслиги. Ёшлар ва катталар орасида шукроналик, қаноат, барака каби тушунчаларни мустаҳкамлаш етарли даражада йўлга қўйилмаган. Қариндош-урғу ва жамият босими. Баъзан одамлар “қўни-қўшнимиздан кам бўлмайлик” деган фикр билан ортиқча сарф-харажат қиладилар. Натижада тўйлар моддий рақобат воситасига айланиб, аслидаги маънавий мазмун — икки ёшнинг бахти, дуо ва барака йўқолиб боради.
Исрофнинг олдини олиш учун бир нечта самарали чораларни амалга ошириш мумкин: Оилавий онгни ўзгартириш. Тўйни кўрсатиш ёки обрў учун эмас, балки дуо ва шукроналик билан ўтказиш керак.
Маҳалла ва жамоатчилик назорати. Ҳар бир маҳаллада тўй ва маросимларни меъёрда ташкил этиш бўйича тавсиялар ишлаб чиқиш.
Диний ва маърифий ишлар орқали таъсир этиш. Масжидларда, мактабларда ва оммавий ахборот воситалари орқали исрофнинг зарари ҳақида мунтазам тарғибот олиб бориш.
Ёшлар тарбиясида исрофсизликни ўргатиш. Ёш авлодга камтарлик ва тежамкорлик ҳаётдаги энг катта фазилат эканлигини сингдириш.
Оммавий намуна яратиш. Камтарона, оддий, исрофсиз ўтказилган тўйларни оммавий ахборот воситаларида тарғиб қилиш, шундай оилаларни эътироф этиш.
Исрофсиз тўй маданиятини қарор топтириш нафақат иқтисодий, балки маънавий барқарорлик учун ҳам муҳимдир. Ортиқча сарф-харажатларсиз, самимиятга асосланган тўйлар жамиятда бирдамлик ва ҳамжиҳатлик руҳини мустаҳкамлайди. Агар ҳар бир инсон тўй ва маракаларда “мен эмас, жамият манфаати муҳим” деган фикр билан иш тутса, бу нафақат иқтисодий тежамкорлик, балки маънавий юксалишни ҳам таъминлайди.Хулоса қилиб айтганда, тўй ва маракаларда исрофни олдини олиш — жамият маданиятининг муҳим кўрсаткичи ҳисобланади. Исрофнинг олдини олиш орқали биз: Оила иқтисодиётини мустахкамлаймиз; Камтарлик ва қаноат туйғусини мустаҳкамлаймиз; Миллий қадриятларимизни асраймиз; Ёш авлодга ибрат бўламиз.Тўйлар — хурсандчилик, дуо ва барака манбаи бўлиши керак. Шу боис, ҳар бир инсон ўз ҳаётида “исрофсизлик маданияти”ни шакллантириши, нафақат моддий, балки маънавий жиҳатдан ҳам тозаликка эътибор қаратиши лозим. Исрофсиз тўй – баракали ҳаёт, тинч жамият ва эзгу келажак гаровидир.
Х.Жуманиязова
Хива шаҳар “Гулирайхон ” маҳалла отинойиси